Je staat op een hoek in Rotterdam met iemand die je net hebt ontmoet. Hij draagt een Ray-Ban die niet opvalt, want dat is het hele idee. Ergens tijdens dat gesprek zegt hij: mooi hè, en tikt hij op zijn poot. Of niet. Je zult het niet weten, en jij bent op dat moment niet degene die kiest.
Sinds 2023 liggen de Meta Glasses in de winkel, sinds vorig jaar ook in Nederland, en wereldwijd zijn er zo’n zeven miljoen van verkocht. Marc Schuilenburg, hoogleraar Digital Surveillance aan Erasmus School of Law, noemt ze in een interview in Erasmus Magazine een vorm van luxe surveillance. Zijn zin die blijft hangen: “De belofte van gemak mondt uit in paranoia en schijnveiligheid.”
De camera is niet het probleem, de koppeling is het probleem
Schuilenburg zegt iets scherpers dan het gebruikelijke camera’s-overal-verhaal, en dat is precies waarom het de moeite waard is. Aan camera’s zijn we gewend; met een smartphone in elke hand is anoniem door de publieke ruimte bewegen allang een illusie. Het wordt pas een ander soort probleem als beelden door AI worden gekoppeld aan andere databases en zelflerende modellen bepalen wie vertrouwd is en wie niet. De Ring-deurbel van Amazon heeft daar met “familiar faces” al een functie voor. Wat het systeem kent, is bekend. Wat het niet kent, is daarmee automatisch verdacht.
Daar zit de kern: herkenning is geen neutraal moment. Wie of wat een algoritme als normaal ziet, is het resultaat van keuzes en van data uit een verleden waarin niet iedereen even vaak als normaal werd geregistreerd. Wij zeggen het scherper dan de hoogleraar het formuleert: dit is geen privacyprobleem, dit is een sorteersysteem dat toevallig ook foto’s maakt.
De AVG is hier niet het schild waar iedereen op leunt
Er zit ook een letterlijke betaling in, en die staat in de titel van dit stuk. Meta vraagt of je data wilt delen om het product te verbeteren of te personaliseren, en die optie moet aan staan voor functies als foto’s en video’s met spraakbediening delen. Zo belanden je beelden bij Meta en train je gratis hun AI mee. Schuilenburg wijst op wat daarachter zit: energieslurpende datacenters, en mensen die voor een hongerloon beelden zitten te labelen.
Slaat zo’n bril zonder toestemming beelden van omstanders op, dan is dat volgens Schuilenburg absoluut in strijd met de AVG. Alleen: het gebeurt op zo’n schaal dat de Autoriteit Persoonsgegevens er niets mee kan. Inmiddels hebben 1,6 miljoen Nederlandse huishoudens een slimme deurbel. Dat valt niet te controleren.
Dat is de zin waar je even bij moet stilstaan, want hij ondergraaft de standaardgeruststelling. Bij elk nieuw apparaat klinkt dat we in Europa toch de AVG hebben. Een regel die niet handhaafbaar is, is voor het gedrag van bedrijven ongeveer even zwaar als een regel die niet bestaat. En het gevolg is paradoxaal: de politie mag hier alleen camerabeelden opvragen bij verdenking van een misdrijf en afdwingen alleen via een officiële vordering, terwijl commerciële partijen met dezelfde beelden aan veel lagere eisen hoeven te voldoen dan de dienst die officieel over veiligheid gaat.
Bewustzijn verliest het van een apparaat dat een probleem oplost
Nu het ongemakkelijke deel, want wie in dit vak waarschuwt, waarschuwt vooral makkelijk. Iedereen in de securityhoek roept al tien jaar dat mensen bewuster moeten worden van hun data, en ondertussen kwam de slimme deurbel in 1,6 miljoen huishoudens terecht. Niet omdat die mensen dom zijn, maar omdat het ding werkt: je ziet wie er voor de deur staat als je er niet bent. Bewustzijn verliest het van een apparaat dat een concreet probleem oplost. Een campagne die dat niet erkent, praat langs de gebruiker heen. Schuilenburgs eigen onderzoek in vier Rotterdamse wijken levert het argument dat wél binnenkomt: die deurbel piept de hele dag om iets dat hij niet herkent, en van dat gepiep word je onrustiger in plaats van veiliger. Dat is geen moraal, dat is een gebruikerservaring.
Vraag het vanavond gewoon hardop
Zit je aan tafel met iemand die zo’n bril draagt, vraag dan of hij opneemt. Niet verontschuldigend, gewoon als vraag. Dat klinkt klein, maar het is de enige norm die zonder wetgeving werkt: dat het normaal wordt om ernaar te vragen, en ongemakkelijk om het niet te melden. Draag je hem zelf, zet dan de optie om beelden te delen voor productverbetering uit en accepteer dat een paar functies wegvallen. Dat is de prijs, en die is helderder dan het verhaal erachter.
Voor teams geldt hetzelfde in het klein: leg vast of opnameapparatuur mee de vergaderruimte in mag. Wij schreven eerder hoe zulke afspraken sneuvelen zodra iemand een handige tool zonder overleg meeneemt, in het stuk over shadow AI op de werkvloer, en hoe onschuldige apparaatdata alsnog een spoor oplevert in de zaak van de MIVD-directeur en Strava.
De volgende stap staat al in de Ring-deurbel
Het moment om op te letten is de dag dat gezichtsherkenning standaard in de brillen zit, zoals die nu al in de deurbel zit. Vanaf dat punt gaat het niet meer over wie er filmt, maar over wie er automatisch wordt vergeleken met een database, en of dat in Europa überhaupt aangezet mag worden. De AI-verordening probeert daar grenzen te stellen, maar Schuilenburg wijst erop dat de regelgeving voortdurend achter de feiten aan holt en dat deze producten in de VS worden gemaakt. Zolang er in Nederland nauwelijks publiek debat over is, wordt de norm bepaald door wie de bril als eerste opzet.
Rik Hoogland
Rik begeleidde jarenlang phishing-simulaties en awareness-programma's bij Nederlandse organisaties. Op Humanfirewall.nl legt hij uit hoe oplichters mensen bespelen en hoe je daar als team tegen bestand raakt. Stel Rik je vraag.
Zelf een situatie die niet vertrouwd voelt?
Beschrijf wat er gebeurde of waar je over twijfelt, dan denkt Rik mee over de juiste reactie.